ҚҚҚ Талдау орталығы назарларыңызға Қазақстан Республикасының 2025 жылғы бюджет теңгеріміне қатысты шолуды ұсынады.
Кезеңнің негізгі үрдістері
- Экономикалық белсенділіктің үдеуі (бір жыл бұрынғы 5,0%-бен салыстырғанда 6,5%-ға дейін), USDKZT орташа бағамының әлсіреуі (11,4%-ға өсті) және салықтық әкімшілендіру тетіктерінің жетілдірілуі жағдайында, 2025 жылдың қорытындысы бойынша жиынтық салықтық түсімдер (Ұлттық қор + Жергілікті бюджет + Республикалық бюджет) екі таңбалы өсім көрсетіп, ағымдағы фискалдық позицияны айтарлықтай жақсартты.
- 2025 жылы жиналған салық көлемі ₸26,9 трлн құрады, бұл 2024 жылғы ₸23,5 трлн көрсеткішімен салыстырғанда 14,5%-ға немесе ₸3,4 трлн-ға артық.
Абсолюттік мәнде салық түсімдерінің ең көп өсімі республикалық бюджетте байқалды (+₸2,1 трлн). Бұған негізгі үлесті ҚҚС (+₸932 млрд) пен КТС (+₸880 млрд) қосты, бұл ішкі сұраныстың кеңеюін, бизнес айналымының артуын және кәсіпорындар пайдасының өсуін (олардың жиынтық пайдасы 2025 жылдың 9 айында 24,5%) айғақтайды. - Жергілікті бюджетте (ЖБ) негізгі өсім (+₸1,3 трлн) жеке табыс салығынан (+₸408 млрд), әлеуметтік салықтан (+₸287 млрд) сондай-ақ, шағын және орта бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығынан (+₸230 млрд) қамтамасыз етілді. Бұған құрылымдық өзгерістер әсер етті: жалақылардың өсуі (+10% ж/ж), жұмыспен қамтудың артуы (+96,3 мың ж/ж), салық мөлшерлемелерінің өзгеруі (2025 жылғы 1 қаңтардан бастап әлеуметтік салық мөлшерлемесі 11%-ға дейін көтерілді) және шағын және орта бизнестің базасының кеңеюі (+97,9 мың).
- Ұлттық қорға түсетін салықтық түсімдер бірқалыпты деңгейде төмендеді (-2,2% немесе -₸84 млрд). Пайдалы қазбаларды өндіру салығы (ПҚӨС) бойынша түсімдердің өсуі (+218) өнімді бөлу жөніндегі ҚР үлесінің (-₸157 млрд), жер қойнауын пайдаланушының қосымша төлемінің (-₸92 млрд) және ренталық салықтың (-₸85 млрд) қысқаруымен өтелді. Мұнай секторынан түсетін фискалдық төлемдердің азаюы мұнай бағасының төмендеуімен (2025 жылдың қорытындысы бойынша -18,5%) тікелей байланысты.
- Нәтижесінде бюджет кірістерінің құрылымы ішкі сұраныс пен іскерлік белсенділікке тәуелді салықтарға қарай ойысты, ал шикізат секторының үлесі айтарлықтай тұрақсыз болып шықты.
- Республикалық бюджет (РБ) шығыстары 7,9%-ға немесе ₸2,6 трлн-ға өсті (салыстыру үшін: 2024 жылы өсім +8,7% немесе ₸2,2 трлн болған). Бұл ретте негізгі өсімнің (85%) басым бөлігі қарыздарды өтеуге (+₸751 млрд), әлеуметтік көмек пен қамсыздандыруға (+₸604 млрд) және трансферттерге (+₸432 млрд) тиесілі болды.
- Жергілікті бюджет (ЖБ) шығыстары 12,9%-ға немесе ₸2,0 трлн-ға өсті (2024 жылы өсім +14,8% немесе ₸2,0 трлн болған). Бұл ретте негізгі үлесті білім беру (+₸495 млрд), ТҮКШ (+₸320 млрд), көлік және коммуникация (+₸308 млрд) салалары қосты.
- Борышқа қызмет көрсету бойынша төлемдердің өсуі мемлекеттік қаржыға түсетін салмақты арттырып, икемді фискалдық саясат жүргізу мүмкіндігін шектейді. Ал жергілікті бюджет шығыстарының ұлғаюы, керісінше, мемлекеттік қызметтерді, коммуналдық және көлік инфрақұрылымын қаржыландырудың кеңеюін, сондай-ақ өңірлердің инвестициялық белсенділігін айғақтайды.
- Қалыптасқан жағдайда ағымдағы шығыстардың үлесі бір жыл бұрынғы 79,5%-дан 81,0%-ға дейін артты (бұған жиынтық шығыстардағы республикалық бюджеттің жоғары үлесі әсер етті), ал күрделі шығыстардың меншікті салмағы 17,5%-дан 15,1%-ға дейін қысқарды (төменнен қараңыз).
- Мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыру (₸4,4 трлн) және қарыздарды өтеу (₸4,3 трлн) үшін рекордтық сома — ₸8,7 трлн (+₸1,2 трлн) тартылды. Бұл мемлекеттік борыштың жалпы көлемінің ₸36,4 трлн-ға (+₸4,6 трлн) дейін өсуіне алып келді.
Резюме
2025 жылы еліміздің фискалдық позициясы кірістер бойынша жақсарғанымен, теңгерім тұрғысынан нашарлай түсті. Мәселен, мемлекеттік шығыстардың кіріс бөлігінен асып кетуіне байланысты, ел бюджетінің тапшылығы 2024 жылғы ₸3,6 трлн-мен салыстырғанда ₸4,4 трлн-ға дейін өсті.
Мемлекеттік қаржының тұрақтылығы Ұлттық қордан аударылатын трансферттер арқылы сақталуды жалғастырды, олардың көлемі ₸5,3 трлн құрады (2024 жылы – ₸5,6 трлн). Сондай-ақ, қарыз қаражатын айтарлықтай тарту – ₸8,7 трлн (бір жыл бұрын – ₸7,5 трлн).
Сонымен қатар, қаржы нарықтарындағы қолайлы конъюнктура — науқандар мен облигациялар құнының, сондай-ақ алтын бағасының өсуі — Ұлттық қордың инвестициялық табысының айтарлықтай артуына (~$8 млрд) септігін тигізді. Бұл қор активтерінің 8,6%-ға, яғни $58,8 млрд-тан $63,9 млрд-қа дейін өсуіне мүмкіндік берді. Дегенмен, Ұлттық қордан алынған қаражат (₸5,3 трлн) түсімдерден (₸3,8 трлн) 41%-ға асып түсті. Екінші жыл қатарынан алынатын трансферттер көлемінің жоғары болуы (> ₸5 трлн) қор активтерінің өсуін айтарлықтай тежеп отыр.
Сондай-ақ, ағымдағы жылы Ұлттық қордан жоспарланған трансферттердің екі есеге жуық қысқаруы (2025 жылғы ₸5,3 трлн-ға қарсы ₸2,8 трлн) оның активтерінің өсуін ғана қолдап қоймай, сонымен бірге бюджет саясатының ынталандырушы модельден неғұрлым ұстамды әрі тұрақты тәсілге қарай ойысқанын көрсетеді.
Мемлекеттік бюджет шығыстарының негізгі өсімі мемлекеттік борышқа қызмет көрсету мен оны өтеуге, сондай-ақ мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелеріне тиесілі болды. Бұл ағымдағы шығыстардың үлесін 81%-ға дейін арттырып, бюджеттің инвестициялық құрамдас бөлігін қысқартты.
2026 жылы кіріс базасы мұнайдан тыс көздер есебінен одан әрі кеңейеді деп күтілуде. Бюджет түсімдеріне ҚҚС-тың алдағы уақыттағы өсімі (мөлшерлеменің көтерілуі, жоғары тұтыну деңгейі, екі таңбалы инфляция және әкімшілендіруді күшейту), кәсіпорындар пайдасы мен халықтың жұмыспен қамтылуының артуы аясында КТС және ЖТС бойынша жиналымдардың ұлғаюы, сондай-ақ ШОБ-тың салықтық базасының кеңеюі қолдау көрсетуі мүмкін.
Мұндай жағдайда бюджет саясатының басымдылығын шығыстар көлемін ұлғайтудан олардың тиімділігін арттыруға, міндеттемелер өсімін тежеуге және инвестицияларға басымдық беруге көшіру маңызды. Қолма-қол есеп жүргізу тәсілі қолданылған кезде, яғни бюджеттің тек нақты төлемдерді көрсетуімен, ал туындайтын ұзақмерзімді және шартты міндеттемелер келесі кезеңдерге ауысатыны ескерілсе, тек шығыстарды ғана емес, қабылданған міндеттемелерді де бақылаудың ерекше маңызы бар. Мұндай тәсіл мемлекеттік қаржылардың тұрақтылығын күшейтіп, Ұлттық қордан трансферттерге тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
ҚҚҚ талдау орталығы валюта, қор, тауар нарықтарындағы экономикалық жағдай, KASE эмитенттерінің талдауы, ҚР Ұлттық Банкінің, ҚР Ұлттық экономика министрлігінің, ҚР Қаржы министрлігінің, Мемлекеттік кірістер комитетінің статистикалық деректері, сондай-ақ елдегі ағымдағы экономикалық жағдайға әсер ететін өзге де оқиғалар туралы әртүрлі мерзімділіктегі экономикалық шолуларды үнемі дайындайды. ҚҚҚ талдау орталығының материалдарымен ҚҚҚ сайтында танысуға болады.
Талдау материалдарын кез келген пайдалануға тек afk.kz дереккөзіне гиперсілтеме болғанда ғана жол беріледі.